Marul Yetiştiriciliğinde Hastalıklar ve Zararlılar: Bir Çiftçinin Gözünden
Merhaba, ben Ahmet, Adana’nın bereketli topraklarında yıllardır marul yetiştiren bir çiftçiyim. Yaklaşık 20 yıldır bu işle uğraşıyorum ve inanın bana, marul gibi hassas bir bitkiyle çalışmak hem büyük bir zevk hem de sürekli bir mücadele demek. Marul, sofralarımızın vazgeçilmezi, salataların kraliçesi ama onu yetiştirmek için hastalıklar ve zararlılarla baş etmek şart. Bu makalede, kendi deneyimlerimden yola çıkarak marul hastalıklarını ve zararlılarını anlatacağım. Sanki kahvehanede oturmuş, size kendi tarlamdaki hikayeleri anlatıyormuşum gibi olacak. Alt başlıklar altında detaylıca ele alacağım ki, okurken kolay olsun. Unutmayın, ben profesyonel bir bilim insanı değilim ama yılların verdiği tecrübe ile konuşuyorum. Eğer marul yetiştirmeyi düşünüyorsanız, bu bilgiler hayatınızı kurtarabilir. Haydi başlayalım, çünkü marulun sağlıklı büyümesi için bilgi en iyi ilaçtır.
Marul Hastalıklarının Genel Bakışı
Öncelikle şunu söyleyeyim, marul hastalıkları genellikle fungal, bakteriyel veya viral kaynaklı oluyor. Benim tarlamda en sık karşılaştığım sorunlar nemli havalarda artıyor, çünkü Adana’nın iklimi sıcak ve nemli. Hastalıklar yapraklardan başlayıp köklere inebiliyor, hatta tüm ürünü yok edebiliyor. Erken teşhis önemli; ben her sabah tarlaya çıkıp yaprakları kontrol ederim. Eğer bir leke görürsem, hemen müdahale ederim. Şimdi tek tek hastalıklara bakalım.
Mildiyö (Downy Mildew – Bremia lactucae)
Ah, mildiyö… Bu hastalık benim en büyük düşmanım diyebilirim. Hatırlıyorum, bir yıl erken ilkbaharda yağmurlar yağınca tarlamın yarısını kaybettim. Belirtileri şöyle: Yaprakların üst yüzeyinde sarımsı, açık yeşil lekeler oluşuyor. Alt yüzeyinde ise beyaz, pudramsı bir küf tabakası görülüyor. Lekeler büyüdükçe kahverengiye dönüp çürüyor. Özellikle alt yapraklarda başlıyor, nemli ve serin havalarda (15-20°C) iç yapraklara yayılıyor. Eğer salgın olursa, tüm bitki solar ve ölür. Neden mi? Fungus etmeni, kışın hastalıklı yapraklarda kalıyor, rüzgarla veya suyla yayılıyor.
Mücadelede benim yöntemim kültürel önlemlerle başlıyor. Hastalıklı bitkileri hemen söküp yakıyorum. Aşırı sulamadan kaçınıyorum, drip irrigation kullanıyorum ki yapraklar ıslanmasın. Sık dikim yapmıyorum, bitkiler arasında hava sirkülasyonu olsun diye 30 cm aralık bırakıyorum. Dayanıklı çeşitler seçiyorum, mesela bazı hibrit marullar mildiyöye daha dirençli. Kimyasal olarak, fungusitler kullanıyorum ama dikkatliyim; hasattan 7 gün önce bırakıyorum. Bir keresinde komşum ilaçlamayı abartınca ürünün tadı bozuldu, aman dikkat. Bu hastalıkla mücadele etmek sabır işi, ama erken yakalarsanız kayıp az olur.
Antraknoz (Anthracnose)
Antraknoz da fungal bir bela, benim tarlamda nadir ama vurduğunda acımasız. Yapraklarda küçük, yuvarlak lekeler oluşuyor, bunlar büyüdükçe kahverengi halkalara dönüşüyor. Yapraklar delik deşik oluyor, hatta gövdeye inerse bitki çürüyor. Neden? Fungus toprakta veya tohumda kalıyor, yağmurla sıçrıyor. Sıcak ve nemli ortamı seviyor.
Benim deneyimimde, tohumları dezenfekte etmek en iyi önlem. Hastalık çıkarsa, etkilenen kısımları kesip atıyorum. Fungusit spreyi yapıyorum, ama doğal yöntemleri de deniyorum; mesela neem yağı karışımı. Bir sezon antraknoz yüzünden hasadım %20 azaldı, o yüzden şimdi her yıl toprak analizi yaptırıyorum ki pH dengeli olsun (6-7 arası ideal).
Beyaz Çürüklük (White Rot – Sclerotinia sclerotiorum)
Bu hastalık kök ve gövdeyi vuruyor, benim için kabus gibi. Belirtiler: Bitkinin dip kısmında beyaz, pamuksu bir küf oluşuyor, sonra siyah sklerotlar (küçük sert yapılar) çıkıyor. Yapraklar solar, çürüyor ve bitki devriliyor. Neden? Fungus toprakta yıllarca kalıyor, nemli topraklarda aktifleşiyor.
Mücadelemde rotasyon yapıyorum; aynı yere 3-4 yıl marul ekmem. Hastalıklı bitkileri topraktan çıkarıp yakıyorum. Kimyasal olarak sclerotinia’ya etkili fungusitler kullanıyorum. Bir seferinde tarlamın bir köşesinde çıktı, hemen izole ettim ve yayılmasını önledim. Deneyimim: İyi drenajlı toprak kullanın, su birikmesin.
Gri Çürüklük veya Kurşuni Küf (Gray Mold – Botrytis cinerea)
Kurşuni küf, hasat zamanı yakınken çıkıyor genellikle. Yapraklarda gri küf tabakası, çürüme ve yumuşama oluyor. Özellikle yaralı kısımlardan giriyor. Neden? Yüksek nem ve düşük hava sirkülasyonu.
Ben tarlada havalandırma için sıraları geniş tutuyorum. Hastalık çıkarsa, etkilenen yaprakları kesiyorum. Fungusitlerle mücadele ediyorum, ama doğal olarak sarımsak suyu spreyi de denedim, fena değil. Bir yıl hasadın %10’unu kaybettim, o yüzden şimdi hasat öncesi düzenli kontrol yapıyorum.
Külleme (Powdery Mildew)
Külleme, yaprakların üstünde beyaz toz gibi bir tabaka oluşmasıyla belli oluyor. Yapraklar sararıp kuruyor, bitki zayıflıyor. Neden? Fungus, kuru ve sıcak havalarda yayılıyor.
Mücadelede sülfür bazlı ilaçlar kullanıyorum. Kültürel olarak, bitkileri sık dikmemek ve iyi sulamak önemli. Benim tarlamda bir kez çıktı, neem yağıyla kontrol altına aldım.
Dip Çürüklüğü (Rhizoctonia Crown Rot)
Kök ve dipte kahverengi çürüme, bitki devrilmesi. Neden? Toprak fungus’u.
Rotasyon ve toprak fumigasyonu yapıyorum. Hastalıklı bitkileri hemen kaldırıyorum.
Sap Çürüklüğü (Lettuce Stem Rot)
Sapta yumuşama ve çürüme. Benzer önlemler: Temizlik ve fungusit.
Septoria Leke Hastalığı (Septoria Leaf Spot)
Yapraklarda yuvarlak lekeler, sararma. Neden? Fungus.
Hastalıklı yaprakları topluyorum, fungusit spreyi.
Kahverengi Yanıklık (Brown Blight)
Yapraklarda kahverengi yanıklar. Benzer mücadele.
Virüs Hastalıkları
Virüsler ayrı bir dert, çünkü ilaçla tedavi yok.
Marul Mozaik Virüsü (LMV)
Yapraklarda mozaik lekeler, büyüme durması. Yaprak bitleriyle yayılıyor. Dirençli çeşitler kullanıyorum, bitleri kontrol ediyorum.
İri Damar Virüsü (Big Vein Virus)
Damarlar şişiyor, yapraklar soluyor. Toprak fungus’uyla yayılıyor. İyi drenaj, enfekte bitkileri kaldırma.
Tomato Spotted Wilt Virus (TSWV)
Kahverengi lekeler, yaprak kıvrılması. Thrips’le yayılıyor. Zararlı kontrolü şart.
Mirafiori Lettuce Big Vein Virus (MLBVV)
Benzer belirtiler, baş oluşumunu engelliyor. Drenaj ve temizlik.
Marul Zararlılarının Genel Bakışı
Zararlılar hastalık kadar kötü, çünkü hem doğrudan zarar veriyor hem hastalık taşıyor. Ben tarlada doğal düşmanları teşvik ediyorum, ladybug’lar gibi.
Yaprak Bitleri (Aphids)
Üç türü var: Şeftali Yaprak Biti (Myzus persicae), Pamuk Yaprak Biti (Aphis gossypii), Marul Yaprak Biti (Nasonovia ribisnigri).
Belirtiler: Yaprak kıvrılması, lekeler, büyüme yavaşlaması. Koloniler halinde besleniyorlar.
Mücadele: Movento gibi ilaçlar, ama doğal olarak sabunlu su spreyi. Yabancı otları temizliyorum.
Salyangoz ve Sümüklü Böcekler
Nemli havalarda yaprakları kemiriyorlar. Tuzaklar kuruyorum, demir fosfat yemler.
Tel Kurtları (Wireworms)
Kökleri kemiriyor, bitki solar. Toprak işleme, rotasyon.
Danaburnu (Mole Cricket)
Toprak altında zarar. Tuzaklar, insektisit.
Bozkurt (Cutworm)
Genç bitkileri kesiyor. Gece avlıyorum, yakalarla koruma.
Yaprak Piresi (Leafhopper/Flea Beetle)
Yapraklarda delikler. İnsektisit sprey.
Kırmızı Örümcek (Red Spider Mite)
Yapraklarda sararma. Akarisitler, nemli tutma.
Lahana Tırtılı (Cabbage Looper)
Yaprakları yiyor. Bt bazlı ilaçlar.
Nematodlar (Nematodes)
Köklerde düğümler. Rotasyon, dirençli çeşitler.
Yeşil Kurt (Armyworm)
Yaprakları kemirme. İnsektisit.
Fizyolojik Problemler
Bunlar hastalık değil, çevresel stres.
Acılaşma (Bitterness)
Yüksek sıcaklık, fazla azot. Dengeli gübre, gölgeleme.
Göbek Boşluğu (Hollow Heart)
Soğuk, yüksek EC. Dengeli sulama, kök güçlendiriciler.
Erken Sapa Kalkma (Premature Bolting)
Yüksek sıcaklık. Serin çeşitler, doğru gübre.
Bitkiler Arasında Homojenite Problemi
Kötü tohum, düzensiz sulama. Kaliteli tohum, düzenli bakım.
Uç Yanıklığı (Tip Burn)
Fazla azot, sıcak. Kalsiyum spreyi.
Sararma (Chlorosis)
Düzensiz sulama. Demir takviyesi.
Antosiyanin Oluşumu
Soğuk toprak. Fosfor dengesi.
Dış Yaprakların Erken Çürümesi
Nem, sık dikim. Havalandırma, fungusit.
Genel Mücadele Yöntemleri ve İpuçları
Entegre mücadele: Kültürel, biyolojik, kimyasal. Ben IPM kullanıyorum. Toprak testi, rotasyon, doğal düşmanlar. Kimyasal son çare.
Sonuç
Marul yetiştirmek sabır işi, ama doğru bilgiyle başarılı olursunuz. Benim gibi deneyimli biri olarak söylüyorum, erken müdahale her şey.
